Dlaczego Trump rozważa sprzedaż F-35 Turcji i co może wydarzyć się dalej?

Co się dzieje

Prezydent USA Donald Trump powiedział na szczycie NATO w Ankarze, że Stany Zjednoczone „z pewnością rozważą” sprzedaż Turcji myśliwców stealth F-35 i zniosą sankcje nałożone na Ankarę za zakup rosyjskiego systemu obrony powietrznej. Uwagi padły podczas półgodzinnego spotkania z tureckim prezydentem Recepem Tayyipem Erdoganem – pierwszej wizycie Trumpa w Turcji od objęcia urzędu.

Siedząc obok Erdogana, Trump opisał Turcję jako „pod wieloma względami znacznie bardziej lojalną niż inne kraje”, pochwalił Erdogana jako „przyjaciela” i stwierdził, że sprzedaż „ma sens”, ale nie ogłosił żadnej umowy. „To decyzja, którą podejmiemy” – powiedział Trump dziennikarzom. „To z pewnością coś, co rozważymy”.

Erdogan był bardziej kategoryczny, mówiąc po turecku, że Trump obiecał dostarczyć pięć F-35 i że „pan Trump zawsze dotrzymuje słowa”. Zapytany wprost o sankcje, Trump odpowiedział: „Zdejmiemy sankcje”.

Samolot i tło prawne

F-35, produkowany przez Lockheed Martin, to myśliwiec piątej generacji o możliwościach stealth, wywiadowczych i uderzeniowych dalekiego zasięgu, z zasięgiem bojowym wynoszącym około 1,2 tys. mil. Izrael jest obecnie jedynym operatorem na Bliskim Wschodzie – eksploatuje 48 maszyn, a kolejne 52 są zamówione. Turcja, dawny partner produkcyjny, została usunięta z programu w 2020 r. po przyjęciu w 2019 r. rosyjskiego systemu obrony powietrznej S-400.

Kongres odpowiedział, uchwalając ustawę o autoryzacji obrony narodowej na rok 2020, która zabrania przekazywania F-35 Turcji, chyba że administracja poświadczy, iż Ankara „nie posiada już” systemu S-400 ani niczego z nim związanego. Osobno ustawa o przeciwdziałaniu przeciwnikom Ameryki poprzez sankcje (CAATSA) uruchomiła sankcje wobec Prezydencji Przemysłu Obronnego Turcji, w tym zakazy licencji eksportowych i ograniczenia bankowe. Sankcje CAATSA zostały zastosowane za pierwszej kadencji Trumpa, ale – jak podał The Hill – wynikały z przepisów uchwalonych przez Kongres.

Wiceprezydent JD Vance powiedział dziennikarzom w zeszłym miesiącu, że sekretarz obrony Pete Hegseth i „cały zespół” „przeglądają to teraz, ponieważ musimy poświadczyć, że pewne rzeczy się wydarzyły… aby być zgodnym z prawem amerykańskim”. Wysoki rangą urzędnik administracji, mówiący anonimowo gazecie The Washington Post, stwierdził, że Trump ma potwierdzić zgodę na zakupy, choć podkreślił, że decyzja „nie jest jeszcze ostateczna”.

Opór, z którym mierzy się Trump

Najbardziej konkretny sprzeciw jest w Kongresie. Dwupartyjna grupa 10 kongresmenów napisała do Trumpa 2 lipca, wyrażając „głębokie zaniepokojenie” jakąkolwiek sprzedażą F-35, wskazując na „niepokojące partnerstwa obronne Erdogana z naszymi przeciwnikami”. Wśród sygnatariuszy byli republikanie Mike Lawler, Nicole Malliotakis, Gus Bilirakis, Jeff Hurd, Max Miller i Young Kim oraz demokraci Stephen Lynch, Gabe Amo, Jared Moskowitz i Brad Sherman. Kongresmen Sherman, zasiadający w podkomisji spraw zagranicznych Izby ds. Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, powiedział The Hill, że przepis „mówi dość jasno, że dopóki Turcja trzyma swoje S-400… sprzedaż tych samolotów jest nielegalna”.

Izrael również otwarcie lobbuje przeciwko sprzedaży. Premier Benjamin Netanjahu powiedział w poniedziałek Fox News, że danie Turcji F-35 „zachwiałoby równowagą sił na Bliskim Wschodzie, która ostatecznie gwarantowana jest przez izraelską przewagę powietrzną”, a w osobnym wywiadzie dla CNN nazwał Turcję „nie do końca wzorcowym sojusznikiem”. Komitet redakcyjny The Wall Street Journal ostrzegał, że sprzedaż da Rosji i Chinom „okno” na amerykańską technologię, pisząc, że „pozwolenie obu systemom na współpracę byłoby de facto umożliwieniem Władimirowi Putinowi treningu strzeleckiego na pilotach wolnego świata”.

Nie wszyscy republikanie są przeciwni. Senator Lindsey Graham, zagorzały zwolennik Izraela, powiedział Türkiye Today, że może pojawić się „pewien opór w Kongresie, ale rozwiązanie może zostać znalezione”.

Dlaczego to ważne

F-35 jest centralnym elementem amerykańskiej strategii sił powietrznych i ściśle kontrolowanym eksportem. Odwrócenie wykluczenia Turcji byłoby najważniejszym odwróceniem transferu uzbrojenia z USA w drugiej kadencji Trumpa i stałoby w bezpośredniej sprzeczności z trzema warunkami, których Kongres używał w odniesieniu do sprzedaży broni: przestrzeganiem CAATSA, ochroną izraelskiej przewagi militarnej oraz integralnością tajemnic technologii stealth F-35.

Dla Turcji odzyskanie dostępu przywróciłoby jej miejsce w najbardziej zaawansowanym na świecie programie myśliwców i potwierdziłoby pięcioletni zakład Erdogana, że jest w stanie przeczekać zakaz. Dla Izraela nawet samo postrzeganie Turcji uzbrojonej w F-35 zmienia regionalny rachunek sił powietrznych, szczególnie w świetle deklarowanego przez Izrael zaniepokojenia turecką retoryką wobec Gazy. Dla Rosji decyzja USA o zdjęcia kwestii S-400 z porządku dnia bez złomowania systemu przez Turcję mogłaby na lata osłabić wiarygodność reżimów sankcyjnych USA.

Jak różni się relacjonowanie

Źródła w dużej mierze zgadzają się co do publicznych wypowiedzi Trumpa i istnienia prawnego zakazu, ale różnią się w ocenie charakteru decyzji. The Washington Post, powołując się na anonimowego wysokiego rangą urzędnika administracji, podał, że Trump ma „potwierdzić” zgodę na zakupy. Reuters, cytowany przez Times of Israel, napisał, że Trump „ma zamiar poprzeć sprzedaż”. Sam Trump użył jednak warunkowego języka – „rozważymy” – i nie ogłosił formalnego transferu.

Istnieje również rozbieżność co do tego, co Trump faktycznie zobowiązał się znieść. Al Jazeera i CNN obie podały, że Trump powiedział, iż zniesie sankcje. Relacja The Washington Post skupiała się bardziej na pochwałach Trumpa pod adresem Erdogana i jego ponownych komentarzach o Grenlandii. Twierdzenie Erdogana, że Trump obiecał pięć samolotów, nie zostało niezależnie potwierdzone w doniesieniach; publiczne słowa samego Trumpa nie poszły tak daleko.

Niepotwierdzone elementy obejmują: czy Pentagon powiadomił Kongres o jakimkolwiek planie, czego prawnie wymagałoby „zniesienie” sankcji CAATSA oraz czy Turcja przeniesie swoje S-400. Reuters, cytowany przez Times of Israel, podał, że jedną z opcji jest wysłanie S-400 do kraju trzeciego, ale zaznaczył, że każda umowa wymagałaby zgody Rosji, co jest skomplikowane przez typowe wymagania Moskwy dotyczące użytkownika końcowego.

Co obserwować dalej

Najbliższe konkretne kamienie milowe są proceduralne, nie retoryczne. Administracja musi zdecydować, czy formalnie powiadomić Kongres o transferze F-35, co uruchomiłoby okres przeglądu. Musi też wyjaśnić, jak zamierza pogodzić ewentualne zniesienie sankcji z wymogiem certyfikacji dotyczącym S-400 zawartym w NDAA z 2020 r. Po stronie tureckiej warto obserwować ewentualne ogłoszenie o relokacji baterii S-400; po stronie izraelskiej – czy Netanjahu zintensyfikuje lobbing w Kongresie. Wewnątrz administracji przegląd Hegsetha – ten, do którego odniósł się Vance – jest kanałem, przez który każda decyzja musiałaby przejść. Dopóki ten przegląd nie wyda pisemnej certyfikacji, przepaść między słowami Trumpa „rozważymy” a wiążącą sprzedażą pozostaje szeroka.