Patrice Lawrence laureatką brytyjskiej nagrody dla literatury dziecięcej — co daje ta rola

Ogłoszenie

Patrice Lawrence, 59-letnia autorka powieści dla młodzieży, w tym Orangeboy, Indigo Donut i Needle, została mianowana nową brytyjską laureate ds. literatury dziecięcej, zastępując Franka Cottrella-Boyce’a. Według The Guardian i BBC Lawrence otrzymała srebrny medal laureate z rąk Cottrella-Boyce’a podczas ceremonii w londyńskim Barbican Centre, prowadzonej przez poetę i prezentera Lemn Sissay. Funkcją zarządza organizacja charytatywna BookTrust działająca na rzecz czytelnictwa dziecięcego i jest ona przyznawana co dwa lata znakomitemu pisarzowi lub ilustratorowi; BBC podaje, że Lawrence będzie pełnić tę rolę do 2028 roku.

Na rozpoczęcie swojej dwuletniej kadencji Lawrence przedstawiła wyraźny program tematyczny. Zapowiedziała, że będzie propagować „siłę książek, dzięki której czujemy, że gdzieś przynależymy, oraz wspólne historie jako narzędzie jednoczenia ludzi”, a także że opowieści pomagają dzieciom — „szczególnie dzieciom narażonym na wykluczenie” — „czuć się zauważonymi, zrozumianymi i, co najważniejsze, docenionymi”. Powiedziała też, że chce „świętować niedocenionych bohaterów, którzy swoją pracą niosą radość i pielęgnują społeczności czytelnicze” — sformułowanie to pojawia się zarówno w relacji BBC, jak i The Guardian.

Czym właściwie jest funkcja laureate

Dla czytelników niezaznajomionych z tą instytucją: laureate ds. literatury dziecięcej to publicznie mianowana postać reprezentująca literaturę dziecięcą w Wielkiej Brytanii, piastująca swój urząd przez dwuletnią kadencję. Osoba pełniąca tę funkcję nie prowadzi festiwalu ani nie przyznaje bezpośrednio nagród; rolą jest platforma służąca do promowania czytelnictwa wśród dzieci, rzecznictwa na rzecz bibliotek i alfabetyzacji oraz wpływania na to, jakie książki zyskują uwagę instytucji — szkół, księgarń i rządu. Urząd jest częściowo sponsorowany przez Waterstones i administrowany przez BookTrust, organizację charytatywną prowadzącą programy czytelnicze dla dzieci i rodzin w całej Anglii.

Poprzedni laureaci tworzą listę najważniejszych brytyjskich autorów i ilustratorów książek dla dzieci. The Guardian i BBC wymieniają wśród dawnych laureate Quentina Blake’a, Michaela Morpurga, Jacqueline Wilson, Michaela Rosena, Julię Donaldson, Malorie Blackman, Lauren Child i Cressidę Cowell, przy czym Cottrell-Boyce wykorzystał swoją kadencję do promowania czytania dla przyjemności równolegle z brytyjskim Narodowym Rokiem Czytania.

Biografia i twórczość Lawrence

Lawrence urodziła się w 1967 roku jako dziecko rodziców z Trynidadu, którzy przyjechali do Wielkiej Brytanii, by kształcić się na pielęgniarki — podaje The Guardian. Przez pierwsze cztery lata życia była w prywatnej rodzinie zastępczej u białej rodziny z klasy robotniczej w Brighton, podczas gdy jej matka kończyła szkolenie; obecnie mieszka w Hastings. Jej literacki przełom przyszedł stosunkowo późno: debiutancką książkę obrazkową Granny Ting Ting wydała w 2009 roku, a Orangeboy w 2016 roku, w wieku 49 lat. Orangeboy — powieść young adult o nastolatku z Hackney wciągniętym w przemoc gangów po pierwszej randce — zdobyła nagrodę Waterstones dla książek dziecięcych w kategorii starszych dzieci oraz Bookseller YA Book Prize w 2017 roku, a także znalazła się na shortliście Costa Children’s Book Award. The Guardian dodaje, że autorka zdobyła także pierwszą edycję kategorii dziecięcej i młodzieżowej nagrody Jhalak.

Lawrence opublikowała 16 książek — od picture booków po powieści YA — w tym People Like Stars, Is That Your Mama? oraz Granny Came Here on the Empire Windrush. W 2021 roku otrzymała Order Imperium Brytyjskiego (MBE) za zasługi dla literatury, a w 2023 roku została wybrana na członkinię (Fellow) Royal Society of Literature — podają zarówno BBC, jak i The Guardian.

Reakcje branży

Dyrektor generalna BookTrust Diana Gerald powiedziała, że nominacja daje „długo oczekiwany głos dzieciom narażonym na wykluczenie, odsuwanym na margines naszego społeczeństwa”, oraz że organizacja charytatywna z niecierpliwością czeka na wspieranie pracy Lawrence w społecznościach w całej Anglii, „aby badać, jak dzielenie się historiami może wzmacniać dobrostan, budować relacje i pielęgnować prawdziwe więzi wspólnotowe”. Nick Campbell z Waterstones, odpowiedzialny za kampanię książek dziecięcych, powiedział The Guardian: „Patrice jest uznawana za kluczowy głos w literaturze dziecięcej, a księgarze uwielbiają polecać jej twórczość”. Kate Edwards, przewodnicząca jury, stwierdziła, że pisanie Lawrence „tworzy bezpieczną przestrzeń”, w której młodzi czytelnicy mogą „zgłębiać złożone, czasem trudne tematy”.

Dlaczego to ma znaczenie

Funkcja laureate ma wpływ wykraczający daleko poza środowisko literackie, ponieważ jest jednym z niewielu brytyjskich urzędów wprost powołanych do kształtowania ogólnokrajowej debaty o czytelnictwie dziecięcym. Dzięki wyborowi konkretnego fokusu tematycznego — u Lawrence jest to rola wspólnego czytania w „czasach fragmentaryzacji” oraz szczególne doświadczenia dzieci w pieczy zastępczej, dzieci uchodźców i dzieci osadzonych — laureate może przez całą kadencję kierować finansowanie, rzecznictwo i uwagę mediów ku wybranym grupom czytelników. The Guardian podaje, że Lawrence planuje zbudować „bazę dowodów” pokazujących wpływ książek na te grupy; w rozmowie z gazetą powiedziała: „Żeby zmieniać politykę, potrzeba dowodów. Mówimy, że historie działają — pokażmy, jak działają”.

Nominacja ta stanowi również istotny moment dla reprezentacji w brytyjskim wydawnictwie dziecięcym. Lawrence powiedziała The Guardian, że jako młoda czytelniczka „zakładała, że książki dla dzieci piszą ludzie biali i nieżyjący”, oraz że do swoich 35. urodzin każda napisana przez nią historia zawierała białych bohaterów. Zmianę jej wyobrażenia o tym, kto może być autorem książek dla dzieci, przyniosła ekranizacja Pig-Heart Boy Malorie Blackman z 1999 roku — Blackman jest dziś jedną z byłych laureate. Wybór Lawrence, obok Blackman w kadencji 2013–15, sygnalizuje, że czarnoskórzy brytyjscy autorzy są dziś w tej roli regularnie obecni, a nie wyjątkami.

Szerszy kontekst

Brytyjski urząd laureate ds. literatury dziecięcej został powołany w 1999 roku, a jego pierwszym laureatem był Quentin Blake; na przestrzeni lat śledził on — a czasem współtworzył — włączanie do głównego nurtu ważnych tematów literatury dziecięcej: wartości bibliotek (Blake), realizmu społecznego (Wilson, Blackman), czytania dla przyjemności (Rosen, Cottrell-Boyce). Zapowiedziany przez Lawrence nacisk na spójność wspólnot i poczucie przynależności wpisuje się w tę linię, lecz pojawia się w momencie, gdy brytyjskie nawyki czytelnicze są pod szczególną presją: w ciągu ostatniej dekady obcinano budżety szkolnych bibliotek, a odsetki młodzieży czytającej dla przyjemności oscylowały w sondażach ogólnokrajowych. The Guardian i BBC nie przytaczają w swoich relacjach konkretnych danych statystycznych dotyczących czytelnictwa, więc skala wyzwania, które dziedziczy Lawrence, nie jest w dostępnych doniesieniach określona liczbowo.

Warto też odnotować zmianę strukturalną, którą przechodzi sam BookTrust: w relacji BBC Diana Gerald pojawia się z tytułem „co-chief executive”, podczas gdy The Guardian używa tytułu „CEO”. To drobna rozbieżność między źródłami, a nie istotna niezgodność, lecz tego rodzaju szczegół odzwierciedla trwające zmiany organizacyjne w fundacji administrującej urzędem laureate.

Gdzie rozbieżności w relacjach

Oba źródła są w dużej mierze zgodne co do faktów, dat i cytatów, choć występują drobne różnice warte odnotowania. BBC podaje, że ogłoszenie miało miejsce „wcześniej” w dniu publikacji, natomiast The Guardian wprost wskazuje miejsce (Barbican Centre) i prowadzącego (Lemn Sissay). Wywiad w The Guardian jest także źródłem osobistych informacji o Lawrence, w tym o rodzinie zastępczej oraz jej wypowiedziach o Malorie Blackman — materiału, którego relacja informacyjna BBC nie zawiera. Czytelnicy szukający głębi biograficznej więcej znajdą w The Guardian; czytelnicy szukający zwięzłego podsumowania instytucjonalnego zadowolą się relacją BBC.

Żadne ze źródeł nie publikuje szczegółów procesu selekcji — kto nominował Lawrence, jak skomponowane było jury poza jego przewodniczącą Kate Edwards ani czy shortlista była konkurencyjna. Te informacje o procesie pozostają więc w dostępnych relacjach niepotwierdzone.

Co obserwować dalej

W nadchodzących miesiącach warto śledzić pierwsze projekty ogłoszone przez BookTrust wspólnie z Lawrence, ewentualne partnerstwa ze szkołami, więzieniami lub organizacjami działającymi na rzecz uchodźców oraz wszelkie zlecone publikacje badawcze o wpływie czytania na dzieci w pieczy zastępczej, dzieci uchodźców i dzieci osadzonych. Cykl wyboru kolejnego laureate w 2028 roku będzie również wyznacznikiem ewolucji tej funkcji: czy BookTrust utrzyma dwuletnią kadencję, czy potrwa sponsoring Waterstones i czy fokus tematyczny znów się przesunie. Na razie zadeklarowane priorytety Lawrence — rzecznictwo oparte na dowodach, wspólne czytanie oraz widoczność marginalizowanych czytelników — wyznaczają agendę, na którą branża będzie odpowiadać.